The Evolution of Lord Ganesha’s Vahana: Evidence from Bhubaneswar's 7th-Century Parasurameswara Temple/Phptp By-Sai Saswat Mishra
ଭୁବନେଶ୍ୱରର ପ୍ରାଚୀନ ପରଶୁରାମେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିରରୁ ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଲା ବଡ଼ ତଥ୍ୟ: ୭ମ ଶତାବ୍ଦୀ ପୂର୍ବରୁ ଗଣେଶଙ୍କ ସହ କାହିଁକି ନଥିଲେ ମୂଷିକ?
ଭୁବନେଶ୍ୱର:
ସନାତନ ଧର୍ମରେ ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀଗଣେଶଙ୍କୁ ବିଘ୍ନହର୍ତ୍ତା ଓ ପ୍ରଥମ ପୂଜ୍ୟ ଦେବତା ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ଯେକୌଣସି ପୂଜାର୍ଚ୍ଚନା କିମ୍ବା ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ଗଣପତିଙ୍କ ଆବାହନ ବିନା ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଆମେ ସମସ୍ତେ ଗଣପତିଙ୍କ ସହ ତାଙ୍କ ବାହନ ‘ମୂଷିକ’ (ମୂଷା)କୁ ଦେଖିବାରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ। କିନ୍ତୁ ଆପଣ ଜାଣନ୍ତି କି, ଓଡ଼ିଶାର ଐତିହାସିକ ମନ୍ଦିରମାଳିନୀ ନଗରୀ ଭୁବନେଶ୍ୱରରେ ଥିବା ପ୍ରାଚୀନ ପରଶୁରାମେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର ଏହାର ଏକ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଉଦାହରଣ ଯେ, ସପ୍ତମ ଶତାବ୍ଦୀ ପୂର୍ବରୁ ଗଣେଶଙ୍କ ସହ ମୂଷିକ ବାହନ ଉପସ୍ଥିତ ନଥିଲେ?
ପରଶୁରାମେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର ଦେଉଛି ସପ୍ତମ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରମାଣ
ଭୁବନେଶ୍ୱରର ଓଲ୍ଡ ଟାଉନ୍ (ପୁରୁଣା ଭୁବନେଶ୍ୱର) କେଦାର-ଗୌରୀ ରୋଡ୍ ସ୍ଥିତ ସପ୍ତମ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରାଚୀନ ପରଶୁରାମେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର ଓଡ଼ିଶା ସ୍ଥାପତ୍ୟ କଳାର ଏକ ଅନନ୍ୟ କୀର୍ତ୍ତି। ଏହି ମନ୍ଦିରର ଗାତ୍ରରେ ଖୋଦିତ ହୋଇଥିବା ପ୍ରଭୁ ଗଣେଶଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତିରେ କୌଣସି ମୂଷିକ ବାହନ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେନାହିଁ। ଗଣପତି ଏଠାରେ ଏକାକୀ ବିରାଜମାନ କରିଛନ୍ତି। କେବଳ ଏହି ମନ୍ଦିର ନୁହେଁ, ସେହି ସମୟର ଅନେକ ପ୍ରାଚୀନ ମନ୍ଦିର ଓ ମୂର୍ତ୍ତିଗୁଡ଼ିକରେ ଗଣେଶଙ୍କ ସହ ମୂଷିକ ଅନୁପସ୍ଥିତ ଥିବା ଐତିହାସିକ ଗବେଷଣାରୁ ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଛି।
କାହିଁକି ସେତେବେଳେ ମୂର୍ତ୍ତିକାରମାନେ ମୂଷିକ ଗଢ଼ୁନଥିଲେ?
ପୁରାଣ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ, ଗଣେଶଙ୍କ ବାହନକୁ ନେଇ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଅଲଗା ଅଲଗା ତଥ୍ୟ ରହିଥିଲା:
-
ମୁଦ୍ଗଲ ପୁରାଣ: ଏଥିରେ ଗଣେଶଙ୍କ ୮ଟି ଅବତାର ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ୫ଟିରେ ମୂଷିକ ତାଙ୍କ ବାହନ। ବାକି ଅବତାରଗୁଡ଼ିକରେ ସିଂହ, ମୟୂର ଓ ଶେଷନାଗଙ୍କୁ ବାହନ ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି।
-
ଗଣେଶ ପୁରାଣ: ଏହି ପୁରାଣ ଅନୁସାରେ କେବଳ ୪ଟି ଅବତାରରେ ମୂଷିକ ତାଙ୍କ ସହ ଅଛନ୍ତି।
-
ଜୈନ ଶାସ୍ତ୍ର: କିଛି ଜୈନ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଗଣେଶଙ୍କ ବାହନ ଭାବେ ହାତୀ, କାଚିମ ଓ ଛେଳି ଆଦି ଜୀବଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଛି।
ସପ୍ତମ ଶତାବ୍ଦୀ ପୂର୍ବରୁ ଶାସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ବାହନର ବର୍ଣ୍ଣନା ଥିବାରୁ, ସେତେବେଳର ରାଜା ଓ ମୂର୍ତ୍ତିକାରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ରହୁଥିଲା। କେଉଁ ବାହନଟି ସଠିକ୍ ସେ ନେଇ ସ୍ପଷ୍ଟତା ନଥିବାରୁ, ପରଶୁରାମେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର ପରି ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ କେବଳ ଗଣେଶଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ହିଁ ନିର୍ମାଣ କରାଯାଉଥିଲା।
କେବେଠାରୁ ସର୍ବମାନ୍ୟ ହେଲେ ମୂଷିକ?
ପଞ୍ଚମରୁ ସପ୍ତମ ଶତାବ୍ଦୀ ମଧ୍ୟରେ ଯେତେବେଳେ ମତ୍ସ୍ୟ ପୁରାଣ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପୁରାଣ ଓ ଗଣେଶ ପୁରାଣର ବ୍ୟାପକ ପ୍ରଚାର ହେଲା, ସେତେବେଳେ ମୂଷିକକୁ ହିଁ ଗଣେଶଙ୍କ ପ୍ରଧାନ ଓ ସର୍ବମାନ୍ୟ ବାହନ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଗଲା। ଏହା ପରଠାରୁ ଅର୍ଥାତ୍ ସପ୍ତମ ଶତାବ୍ଦୀ ପରେ ନିର୍ମିତ ସମସ୍ତ ଗଣେଶ ମୂର୍ତ୍ତି ସହ ମୂଷିକଙ୍କୁ ସ୍ଥାନ ଦିଆଯିବା ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
ବେଦରେ ଗଣେଶଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ
ବେଦ ଓ ଉପନିଷଦରେ ଗଣେଶଙ୍କୁ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ନାୟକ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଋଗ୍ବେଦର ଏକ ଶ୍ଲୋକ “ବିଗତ ନାୟକଃ ଇତି ବିନାୟକଃ” ଅନୁସାରେ, ବିନାୟକ ସ୍ୱୟଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଉପରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନାୟକ ନାହାଁନ୍ତି। ସେ ସମଗ୍ର ସୃଷ୍ଟିର ପାଳନକର୍ତ୍ତା।
ଭୁବନେଶ୍ୱରର ପରଶୁରାମେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିରରେ ଥିବା ଗଣପତିଙ୍କ ଏହି ଅନୁପମ ଓ ପ୍ରାଚୀନ ରୂପ ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତି, ଓଡ଼ିଶାର ମନ୍ଦିର ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଏବଂ ସନାତନ ପରମ୍ପରାର ଗଭୀରତାକୁ ପ୍ରମାଣିତ କରେ।
