ଆମ ସୁରକ୍ଷା ବଳୟ ଭିତରେ କାହିଁକି ଆଖି ବୁଜୁଛି ‘ଗଜରାଜ’? – ବିଶ୍ୱ ହାତୀ ଦିବସରେ ଏକ ବିଶେଷ ରିପୋର୍ଟ
ଭୁବନେଶ୍ୱର:ପ୍ରତିବର୍ଷ ଅଗଷ୍ଟ ୧୨ ତାରିଖକୁ ‘ବିଶ୍ୱ ହାତୀ ଦିବସ’ (World Elephant Day) ଭାବେ ପାଳନ କରାଯାଏ। ଜଙ୍ଗଲର ବାସ୍ତବ ରକ୍ଷକ ଆମ ସଂସ୍କୃତିର ପ୍ରତୀକ ‘ଗଜରାଜ’ଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ଓ ସଂରକ୍ଷଣ ନେଇ ବଡ଼ ବଡ଼ ସଭା-ସମିତି ଏବଂ ସଚେତନତା କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଆୟୋଜିତ ହୁଏ। ମାତ୍ର ଏହି ଆଡ଼ମ୍ବରପୂର୍ଣ୍ଣ ଆୟୋଜନ ଭିତରେ ବାସ୍ତବ ଚିତ୍ରଟି ଅତ୍ୟନ୍ତ କରୁଣ ଓ ଚିନ୍ତାଜନକ। ଆମ ଦେଶ ଭାରତ ଏବଂ ବିଶେଷ କରି ଓଡ଼ିଶାରେ ବିଗତ କିଛି ବର୍ଷ ହେବ ହାତୀ ମୃତ୍ୟୁ ସଂଖ୍ୟା ଆଶାତୀତ ଭାବେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇବାରେ ଲାଗିଛି।
ସଂଖ୍ୟା କହୁଛି କରୁଣ କାହାଣୀ: ଭାରତ ଓ ଓଡ଼ିଶାର ସ୍ଥିତି
ଓଡ଼ିଶାର ସ୍ଥିତି (Odisha Statistics)
ଓଡ଼ିଶା ଦିନେ ହାତୀଙ୍କ ପାଇଁ ସୁରକ୍ଷିତ ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳ ଭାବେ ଜଣାଶୁଣା ଥିଲା, ମାତ୍ର ଏବେ ଏହା ହାତୀଙ୍କ ପାଇଁ ଅସୁରକ୍ଷିତ ପାଲଟିଛି।
ଦଶନ୍ଧିର ହିସାବ: ଗତ ୧୦ ରୁ ୧୧ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ଓଡ଼ିଶାରେ ୮୮୦ରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ହାତୀଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଘଟିସାରିଛି।
ସମ୍ପ୍ରତି ତଥ୍ୟ: ବାର୍ଷିକ ୱାଇଲ୍ଡଲାଇଫ୍ ରିପୋର୍ଟ (୨୦୨୪-୨୫) ଅନୁସାରେ, ଗୋଟିଏ ବର୍ଷରେ ହିଁ ୧୦୬ଟି ହାତୀ ପ୍ରାଣ ହରାଇଛନ୍ତି, ଯାହା ଗତ ଦଶନ୍ଧିରେ ଗୋଟିଏ ବର୍ଷରେ ସର୍ବାଧିକ।
ମାନବ-ହାତୀ ସଂଘର୍ଷ: କେବଳ ହାତୀ ନୁହଁନ୍ତି, ଗତ ବର୍ଷକ ମଧ୍ୟରେ ହାତୀ ଆକ୍ରମଣରେ ୧୫୦ରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ମଣିଷଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଜୀବନ ଯାଇଛି।
ସମଗ୍ର ଭାରତର ସ୍ଥିତି (India Statistics)
କେନ୍ଦ୍ର ପରିବେଶ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟର ତଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ, ସମଗ୍ର ଦେଶରେ ଗତ ୧୦ ବର୍ଷରେ ୧,୧୦୦ରୁ ଅଧିକ ହାତୀଙ୍କର ଅସ୍ବାଭାବିକ (Unnatural) ମୃତ୍ୟୁ ଘଟିଛି। ଏଥିମଧ୍ୟରୁ ବିଦ୍ୟୁତ ଆଘାତ, ରେଳ ଦୁର୍ଘଟଣା, ଏବଂ ଶିକାରୀଙ୍କ ଆକ୍ରମଣ ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ସାଜିଛି।
ହାତୀ ମୃତ୍ୟୁର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ
ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଆଘାତ (Electrocution): ଓଡ଼ିଶାରେ ହାତୀ ମୃତ୍ୟୁର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଅସ୍ବାଭାବିକ କାରଣ ହେଉଛି ବିଦ୍ୟୁତ୍। ଜଙ୍ଗଲ କାଟି ହୋଇଥିବା ଝୁଲନ୍ତା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ତାର ଏବଂ ଫସଲ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ କୃଷକ/ବେଆଇନ ଶିକାରୀମାନେ ବିଛାଉଥିବା ଜୀବନ୍ତ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଜାଲ ଯୋଗୁଁ ସୋସାଇଟିରେ ଶହ ଶହ ହାତୀ ପ୍ରାଣ ହରାଉଛନ୍ତି।
ରେଳ ଓ ସଡ଼କ ଦୁର୍ଘଟଣା (Train & Road Accidents): ହାତୀ ଚଲାପଥ (Elephant Corridors) ଦେଇ ଯାଇଥିବା ରେଳ ଧାରଣାରେ ଦ୍ରୁତଗାମୀ ଟ୍ରେନ୍ ଧକ୍କାରେ ବାରମ୍ବାର ହାତୀପଲ ମୃତ୍ୟୁମୁଖରେ ପଡ଼ୁଛନ୍ତି।
ଶିକାର ଓ ବିଷପ୍ରୟୋଗ (Poaching & Poisoning): ଦାନ୍ତ ପାଇଁ ଅଭିଯୁକ୍ତ ଶିକାରୀମାନେ ହାତୀଙ୍କୁ ମାରିଦେଉଛନ୍ତି। ଏହାସହ ଫସଲ ନଷ୍ଟ ହେବା କାରଣରୁ ପ୍ରତିଶୋଧପରାୟଣ ହୋଇ କିଛି ସ୍ଥାନରେ ହାତୀଙ୍କୁ ବିଷ ଦେଇ ମାରିବାର ଘଟଣା ମଧ୍ୟ ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଛି।
ଜଙ୍ଗଲ କ୍ଷୟ ଓ ବାସସ୍ଥଳୀ ବିଚ୍ଛିନ୍ନତା (Habitat Loss): ଖଣି ଖନନ, ଅସଂଯମିତ ନଗରୀକରଣ, ଓ ଜଙ୍ଗଲ କାଟିବା ଯୋଗୁଁ ହାତୀଙ୍କ ପ୍ରାକୃତିକ ବାସସ୍ଥଳୀ ନଷ୍ଟ ହେଉଛି, ଯାହା ସେମାନଙ୍କୁ ଗାଁ ଓ ଜନବସତି ଆଡ଼କୁ ଆସିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରୁଛି।
ରୋଗ ଓ ଅଜ୍ଞାତ କାରଣ (Diseases): ହାତୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆନ୍ଥ୍ରାକ୍ସ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସଂକ୍ରାମକ ରୋଗ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁର ଅନ୍ୟତମ ବଡ଼ କାରଣ।
ସରକାରଙ୍କ ପଦକ୍ଷେପ
ହାତୀ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ କେତେକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଯୋଜନା କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କରାଯାଇଛି:
‘ପ୍ରୋଜେକ୍ଟ ଏଲିଫାଣ୍ଟ’ (Project Elephant): ହାତୀ ଓ ସେମାନଙ୍କ ବାସସ୍ଥଳୀର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଯୋଜନା।
ଗଜ ସାଥୀ ଯୋଜନା (Gaja Sathi Scheme): ଓଡ଼ିଶା ଜଙ୍ଗଲ ବିଭାଗ ଦ୍ୱାରା ୨,୦୦୦ରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଗାଁରେ ‘ଗଜ ସାଥୀ’ ନିୟୋଜିତ କରାଯାଇ ହାତୀପଲଙ୍କ ଗତିବିଧି ଉପରେ ନଜର ରଖାଯାଉଛି।
ଅନୁକମ୍ପା ପୋର୍ଟାଲ (Anukampa 2.0): ହାତୀ ଆକ୍ରମଣରେ ମୃତ୍ୟୁ ବା ଫସଲ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ପୀଡ଼ିତଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଆର୍ଥିକ କ୍ଷତିପୂରଣ (ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଁ ୧୦ ଲକ୍ଷ ଟଙ୍କା) ଯୋଗାଇଦେବା।
ଏଆଇ ଓ ଟେକ୍ନୋଲୋଜି (AI & Elephant Movement Tracking): ରେଳଧାରଣା ନିକଟରେ ହାତୀଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ଚିହ୍ନଟ କରିବା ପାଇଁ ‘ଗଜରାଜ ସିଷ୍ଟମ୍’ (Gajraj System) ଏବଂ ସେନ୍ସର୍-ଭିତ୍ତିକ ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟାର ପ୍ରୟୋଗ.
କେଉଁଠି ରହିଯାଉଛି ତ୍ରୁଟି? ସରକାର କ’ଣ କରିନାହାନ୍ତି?
ସରକାରୀ ଯୋଜନା ସତ୍ତ୍ୱେ ହାତୀ ମୃତ୍ୟୁ ନକମିବା ପଛରେ କେତେକ ନୀତିଗତ ଓ କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା ସମ୍ପର୍କିତ ବଡ଼ ଫାଙ୍କ ରହିଛି:
ବିଦ୍ୟୁତ୍ ବିଭାଗ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ବିଭାଗ ମଧ୍ୟରେ ସମନ୍ୱୟର ଅଭାବ:
ଜଙ୍ଗଲିଆ ଅଞ୍ଚଳରେ ଥିବା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ତାରଗୁଡ଼ିକୁ ଭୂତଳ (Underground Cabling) କରିବା କିମ୍ବା କେବୁଲ୍ଡ୍ ୱାୟାର୍ ଲଗାଇବା ପାଇଁ ବାରମ୍ବାର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଥିଲେ ବି ତାହା କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହୋଇପାରିନାହିଁ।
ହାତୀ ଚଲାପଥ (Elephant Corridors) ର ଜବରଦଖଲ:
ସରକାର ହାତୀ ଚଲାପଥଗୁଡ଼ିକୁ ଆଇନଗତ ଭାବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁରକ୍ଷିତ ଓ ନୋଟିଫାଇଡ୍ (Notified) କରିବାରେ ବିଳମ୍ବ କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ଚଲାପଥଗୁଡ଼ିକରେ ଖଣି କାମ, ରିସୋର୍ଟ ଓ ଶିଳ୍ପପ୍ରତିଷ୍ଠାନକୁ ଅନୁମତି ମିଳୁଥିବାରୁ ହାତୀଙ୍କ ବାଟ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଉଛି।
କଠୋର ଦଣ୍ଡ ଓ ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱର ଅଭାବ (Lack of Accountability):
ଅବହେଳା ଯୋଗୁଁ ହାତୀ ମୃତ୍ୟୁ ଘଟିଲେ କେବଳ ତଳତଳିଆ କର୍ମଚାରୀଙ୍କ ଉପରେ କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ ହୁଏ, ମାତ୍ର ବରିଷ୍ଠ ଅଧିକାରୀ କିମ୍ବା ବିଦ୍ୟୁତ ବିଭାଗର ଦାୟିତ୍ୱହୀନତା ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ଦଣ୍ଡବିଧାନ ହୋଇପାରୁନାହିଁ।
ଟ୍ରାକିଂ ଓ ଗ୍ରାଉଣ୍ଡ ପାଟ୍ରୋଲିଂର ଦୁର୍ବଳତା:
୨୪ ଘଣ୍ଟିଆ ଆଣ୍ଟି-ପୋଚିଂ ସ୍କ୍ୱାଡ୍ ଓ ହାତୀ ଟ୍ରାକର ନିୟୋଜିତ ଥିବା ଦାବି କରାଯାଉଥିଲେ ବି, ଶିକାରୀମାନେ ବିଷ ପ୍ରୟୋଗ କିମ୍ବା ବିଦ୍ୟୁତ ଜାଲ ବିଛାଇବାକୁ ସକ୍ଷମ ହେଉଛନ୍ତି।
ହାତୀ କେବଳ ଜଙ୍ଗଲର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି, ସେମାନେ ଜୈବବିବିଧତାର ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। କେବଳ ‘ବିଶ୍ୱ ହାତୀ ଦିବସ’ରେ ଭାଷଣ ଓ ପୋଷ୍ଟର ଭିତରେ ସୀମାବଦ୍ଧ ନରହି, ସରକାରଙ୍କୁ ବିଦ୍ୟୁତ ଲାଇନ୍ ସୁରକ୍ଷା, ଜଙ୍ଗଲ ଚଲାପଥ ମୁକ୍ତ କରିବା ଏବଂ ଶିକାରୀଙ୍କ ବିରୋଧରେ କଠୋର ଆଇନଗତ କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ସରକାରୀ ସଂକଳ୍ପ ସହ ସ୍ଥାନୀୟ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ସଚେତନତା ହିଁ ଆମର ‘ଗଜରାଜ’ଙ୍କୁ ବିଲୁପ୍ତ ହେବାରୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିବ।
